Mardi gras to ostatni wtorek karnawału. Ostatnia okazja do świętowania. Kto mógł, popłynął łodzią z archipelagu Bijagos do stolicy Bissau, na największą imprezę w kraju. Los sprawił, że ja akurat tego dnia płynę na wyspy… Przegapię wszystko! Staram się przyjąć to ze spokojem, bo Afryka nauczyła mnie, że czasem rzeczy dzieją się inaczej, niż tego chcemy, ale jeśli przodkowie tak zaplanowali, jest w tym sens.
Spis treści:
Jedziesz w podróż? Ten artykuł w formie PDF możesz wydrukować lub wgrać w telefon i zabrać ze sobą!
Odświętny strój w kolorach flagi Gwinei Bissau.
Kto pyta niewiele wie
Miasto Bubaque, choć największe na archipelagu, zwykle jest pogrążone w letargu,ale dziś coś się szykuje. Motorowe taksówki pełne ludzi przemykają ulicami. Na Plaza de Carnival widzę podłączone nagłośnienie. Lecz uzyskać wiarygodne informacje? Rzecz prawie niewykonalna.
Muszelki kauri to nie tylko ozdoba – odganiają też złe moce.
Będzie świętowanie. Było wczoraj. Będzie na innej wyspie. Zacznie się za godzinę, po zachodzie, w sumie nie wiadomo kiedy się zacznie… Nic nie wiadomo, ale po pewność i przewidywalność zapraszamy do Europy. Tu rzeczy dzieją się wtedy, gdy nadejdzie stosowny czas. Pytanie kiedy to nastąpi jest niczym dziecinne marudzenie: daleko jeszcze?
Zbiera się tłum, szykuje się impreza!
Zatem nie marudzimy, uzbrajamy się w cierpliwość i czekamy. Gdy wędrujemy z portu na centralny plac, dostrzegam kobiety zakładające kolorowe stroje. A na ulicy… Bogowie, toż to tancerz z przepiękną maską byka Essenie! Już chcę zrobić zdjęcia, gdy przede mną staje rozeźlony młodzian domagając się dinheru (pieniędzy).
Na głónej ulicy zbiera się coraz większy tłum.
Cena świętowania
Młodzian chce jakieś 5000 Cefa (30 zł) za zdjęcie. Wyspy może i są na końcu świata, ale miejscowi doskonale wiedzą, że na pozowaniu można zarobić dodatkowe pieniądze. I oczywiście mają do tego prawo, tylko przy ilości osób wokół, błyskawicznie skończy mi się gotówka. A oni będą rozczarowani, że tak niewielu na mnie zarobiło.
Tancerz z maską byka Essenie, młodzieniec w tle ma na głowie rybę-młota.
Przypominam sobie, że Monika, która była tu przede mną, mówiła o wykupieniu licencji na fotografowanie. Idziemy zatem na plac, gdzie usiłuję się porozumieć moim nieistniejącym kreolskim, wspartym marnym hiszpańskim i energiczną gestykulacją. W końcu płacę 10 000 cefa i zostaję posiadaczką żółtego biletu zaświadczającego, że zdjęcia robię legalnie. I aby się przedstawić (poza naszą piątką jest zaledwie kilku innych turystów), biorę mikrofon i mówię do otaczającego tłumu:
– Bo tarde. Nha nome i Ana. Kuma? Obrigado! (Dzień dobry, nazywam się Ana. Jak się masz? Dziękuję)
Uśmiech na twarzach otaczających ludzi świadczy, że lody zostały przełamane. Wykonuję jeszcze piękne dygnięcie przed wodzirejem i ruszam wmieszać się w tłum.
Tancerki czekają na swoją kolej.
Gdzie wędrują dusze
Dziś jest środa popielcowa, największe obchody odbyły się wczoraj, ale okazuje się, że Bubaque zamierza celebrować karnawał do samego końca czyli niedzieli po środzie popielcowej. Tego wieczoru będzie przegląd grup artystycznych z różnych wysp, a jednocześnie jest to okazja do przekonania się, jak żywe są tutejsze tradycje.
Tancerz w czepcu z rogami byka.
Chociaż osady na wyspach wyglądają mizernie, to duchowość tutejszych ludzi jest fascynująca. Choćby koncepcja życia po śmierci: wedle Bijago dusze udają się do świętej chaty na wyspie Unhocomo, zaś do czasu odprawienia wszystkich rytuałów, mogą przemieszczać się po całym archipelagu.
Jedna z chat gdzie odbywają się rytuały, wyspa Canhabaque.
Ołtarzyk dla duchów, wyspa Canhabaque.
Są w stanie też powrócić na ziemię i odrodzić się w kolejnym pokoleniu. Jeśli jednak zmarł chłopiec, który nie przeszedł inicjacji, jego dusza (nazywana Orébok) nie potrafi odnaleźć drogi do ziemi przodków. Błąka się wtedy samotnie między wyspami, niekiedy zsyłając nieszczęścia na tych, którzy staną jej na drodze. W takiej sytuacji jedyną szansą dla owej zbłąkanej duszy jest wstąpić w dziewczynę, która dołączyła do kolejnej klasy wiekowej, by wraz z nią przejść kolejne inicjacje.
Dziewczęta w wieku 11 lat przechodzą do kolejnej klasy wieku.
Patrzę na dziewczęta szykujące się do parady. Stroją się rozbawione, pozują sobie nawzajem do zdjęć robionych komórkami, żartują. Czy wielowiekowa tradycja wciąż wpływa na ich życie?
Karnawał: muzyka, taniec, maski
Tym co wyróżnia świąteczne stroje na Bijagos są morskie motywy. Mężczyźni mają na głowach ryby-młoty i rekiny, na plecach stylizowane płetwy. Natomiast kobiety noszą swoiste „korony” czyli umieszczone na połączonych patykach ryby i łodzie, choć oczywiście najważniejsza jest Gnopara czyli głowa krowy.
Dziewczyna z Gnopara – głową krowy.
Można też mieć łódź na głowie.
Tancerz z głową płaszczki.
Człowiek-rekin. Grzechotki na nogach są zrobione z wydrążonych pestek mango.
Wśród dekoracji odnajduję też syrenę. I to taką, jaką opisywali antyczni żeglarze: z ptasimi nogami z pazurami, bowiem wedle dawnych legend były to okrutne istoty, wabiące nieszczęśników pięknym śpiewem aby ich potem rozszarpać. Na Bijagos syreny to wcielenie wodnej bogini Mami Wata, a jej uosobieniem są manaty, żyjące w wodach archipelagu.
Tancerz z syreną.
Bębniarze wybijają rytm.
Muzycy wybijają na bębnach rytmy, tancerze poruszają się coraz bardziej żywiołowo. Na Plaza de Carnival w pewnym momencie pojawia się grupa wystylizowana na farmerów. Jeden z nich ma wymalowane popiołem brwi i brodę co nadaje mu wygląd starca, kontrastujący z jego młodymi oczami. Kolejny niesie obręcz do wspinania się na palmy – to wciąż stosowana technika, zaś sfermentowany sok palmowy jest najtańszym trunkiem z procentami.
Zbieracz wina palmowego.
„Staruszek” reprezentuje mądrość okotó.
W paradzie wędrują też tancerze wymazani rdzawą glinką i ubrani w wystrzępione spodnie. Jestem pewna, że za ich kostiumem też stoi złożona symbolika, ale nie mam kogo o to dopytać.
Ta grupa tancerzy była mocno związana z duchowością ziemi.
Czuję, że tylko dotknęłam magii Bijagos, ale to co zobaczyłam – zachwyciło mnie. Z pewnością młode pokolenie jest na rozdrożu między wielowiekową tradycją a pokusami nowoczesnego świata, jednak historia nie raz pokazała, że prawdziwa duchowość potrafi przetrwać wszelkie zmiany. Dopóki okotó, najstarsi mieszkańcy na wyspach, będą się dzielić opowieściami – ich dzieci i wnuki zachowają w sercach świat wart istnienia.
Bijiago są animistami czczącymi naturę.
Strojenie bębnów – ogień pomaga w uzyskaniu najlepszego dźwięku.
W świętowaniu uczestniczą też dzieci.
Niektóre tancerki noszą szerokie spódnice z roślinnych włókien.
Zatańczymy?
Wspólne świętowanie łączy mieszkańców archipelagu.
Zabawa się rozkręca.
Karnawał jest tylko pretekstem do tradycyjnego świętowania.
Taniec jest częścią tradycyjnych ceremonii.
Dzwonki przy pasie, obręcze na ramionach, trawa między rogami byka – każda z tych rzeczy ma swoją symbolikę.
Capoeira i break dance swe korzenie mają w tradycyjnych afrykańskich tańcach.
Wyspy Bijagos i Bubaque najłatwiej jest zobaczyć podczas wycieczki „Polinezja Atlantyku” biura Ranibow. Zdjęcia do tego wpisu zostały zrobione na początku marca 2025.
(c) AfrykAnka | Anka Olej-Kobus
