Angola to niezwykle różnorodny kraj, który od 2002 r. kraj odbudowuje się po wyniszczającej wojnie domowej i czasach kolonializmu – wyprawy tu organizuje biuro TORRE.pl z którym od lat współpracuję. Jeśli chcielibyście dowiedzieć się czegoś więcej o tym fascynującym kraju, zebrałam dla was warte uwagi książki, filmy, artykuły i podcasty w języku polskim.
Spis treści:
Ten artykuł w formie PDF możesz wydrukować lub wgrać w telefon i zabrać ze sobą w podróż!
Literatura piękna
„Żony mojego ojca” – José Eduardo Agualusa
Angolska powieść drogi o poszukiwaniu korzeni własnej tożsamości w formie reportażu przesyconego realizmem magicznym. Laurentina jedzie śladem ojca. Śladem Laurentiny podąża niejaki José Eduardo Agualusa, który postanowił nakręcić film o pewnej wymyślonej dziennikarce szukającej w Afryce ojca. Dwie historie, jedna fikcyjna, druga prawdziwa, nakładają się na siebie, tworząc wielobarwny obraz Czarnej Afryki. Tej mniej znanej, onirycznej, pełnej absurdów, magicznej i zarazem okrutnej, wielokulturowej mieszaninie wpływów i języków. Tę powieść mógłby napisać sam Kapuściński, którego z uwielbieniem czytają bohaterowie „Żon mojego ojca”. Albo sam Marquez, zwłaszcza te partie o kurze, która myślała, ze jest psem, albo o duchach i wróżeniu z fusów. Ale napisał ją José Eduardo Agualusa, angolski pisarz i dziennikarz znany w kręgu literatury portugalskojęzycznej.
Doskonały przykład współczesnej literatury Angoli.
„Sprzedawca przeszłości” – José Eduardo Agualusa
Samotny antykwariusz w stolicy Angoli trudni się niecodzienną profesją. Tworzy zmyślone biografie polityków, wysoko postawionych wojskowych, biznesmenów, artystów, wszystkich, którzy mają przed sobą świetlaną przyszłość, ale za którymi ciągnie się ciemna przeszłość. Bibliofil-erudyta zapełnia biografie miejscowych notabli bohaterskimi czynami, zasługami dla społeczeństwa, arystokratycznymi przodkami. Naiwny antykwariusz nie zdaje sobie sprawy, że atmosfera wokół niego gęstnieje gdy w jego uporządkowane życie wkracza dziwny mężczyzna i zamawia u niego nie tylko przeszłość, ale i nową osobowość. Za nim do wypełnionego książkami i obrazami domu Félixa Ventury wkrada się tajemnicza ciemnoskóra piękność, reporterka fotografująca zachody słońca i ukrywający się w miejskich kanałach szaleniec. Dramat, jaki rozegra się w starym domu obserwuje niewidoczny, cichy narrator…
„Tajny agent Jaime Bunda” – Pepetela
Antykryminał, którego tytułowy bohater to wyraźna parodia najsłynniejszego agenta – Jamesa Bonda. Opowiadając o przygodach początkującego detektywa Jaime Bundy, Pepetela stworzył pełen humoru dokument o współczesnej Angoli. Nieoczekiwanie dla przełożonych, z których każdy ma coś na sumieniu, pozornie nieporadny stażysta szybko zbliża się do zdemaskowania mordercy i staje się zagrożeniem dla całej elity Luandy – miasta, w którym łatwiej o kałasznikowa niż o jednego uczciwego urzędnika państwowego. Tytułowemu bohaterowi towarzyszymy w wędrówce po Luandzie, jakiej nie poznamy z przewodników turystycznych. Wątek sensacyjny jest tak naprawdę tylko pretekstem do opisania politycznych i społecznych problemów nękających współczesną Angolę – korupcji, deprawacji nowych elit, wielkich kontrastów społecznych oraz apatii społeczeństwa, wymęczonego latami wojen. Pomimo tych trudnych tematów, absurdalny humor Pepeteli sprawia, że książka jest niezwykle świeża i przyjemna w lekturze. W 2003 roku powstała druga część opowiadająca o przygodach dzielnego luandczyka – „Jaime Bunda i śmierć Amerykanina” (Jaime Bunda e a morte do americano).
„Palmy nadziei” – Agostinho Neto
Pierwszy prezydent wolnej Angoli, zdolny lekarz, długoletni przewodniczący ruchu MPLA był również wybitnym poetą. Tworzył poezję walki, wolną od sentymentalnych przejaskrawień i pełną godności. Najważniejszą jednak cechą, która wyróżnia Agostinho Neto spośród rzeszy poetów Afryki, jest uniwersalny charakter jego wierszy. Autor nie zasklepia się w rzeczywistości własnego narodu, własnej rasy, lecz przemawia w imieniu wszystkich ludzi na świecie, którzy cierpią niesprawiedliwość.
„Mówcie mi Kasandra” – Marcial Gala
Raul ma dziesięć lat i uwielbia czytać. Jest inteligentny i wrażliwy. Jednocześnie czuje, że nie jest zwykłym chłopakiem; wie, że urodził się w niewłaściwym ciele, że z tego powodu umrze w wieku osiemnastu lat jako żołnierz podczas interwencji kubańskiej w Angoli i że jest wcieleniem księżniczki trojańskiej Kasandry i tak jak ona potrafi przewidywać przyszłość. Dramat Rauliego polega na tym, że utkwił jak w pułapce między greckimi bogami a rewolucją, między ciałem, z którego pragnie uciec, a światem, który nie pozwala uciec takim jak on.
„Chwała Portugalii” – António Lobo Antunes
To czarna komedia – wyjątkowo czarna, przerażająca, potworna, groteskowa, nielinearna, barokowa… Już sam tytuł jest ironiczny i przewrotny: fraza zaczerpnięta z wersu hymnu narodowego zapowiada rozwinięcie i cel tej powieści, jakim jest ukazanie drugiej strony tej „chwały”, odsłonięcie, bez znieczulenia, prawdy leżącej po obu stronach politycznego spektrum, poprzez dwie naprzemiennie pojawiające się przestrzenie narracyjne: Luandę i Lizbonę, od 1977 do 1995 roku, przez osiemnaście lat historii. Stosując chóralną strukturę różnych monologów zbliżających się do siebie i oddalających, autor ze szczególnym mistrzostwem wprowadza czytelnika do wnętrza postaci, ukazuje przemoc kolonializmu, rewolucji i wojny poprzez głęboki i niezatarty ślad, jaki pozostawiają w psychice człowieka.
Literatura faktu
Zupełnie inny świat – nr 45: Angola
Kwartalnik, którego cały numer poświęcony jest kulturze i sztuce Angoli.
„Jeszcze dzień życia” – Ryszard Kapuściński
Jedna z najsłynniejszych książek o Angoli. Wojnę domową, tuż przed uzyskaniem przez ten kraj niepodległości 11 listopada 1975 r., reporter opisuje przez pryzmat doświadczeń indywidualnych swoich bohaterów i własnych. Pisząc nie tyle o samej wojnie, ile o zagubieniu w chaosie, bezsensowności ponoszonych ofiar, niepewności jutra.
„Zadupia” – António Lobo Antunes
Powieść o wojnie, samotności, rozczarowaniu, gniewie. António Lobo Antunes nie oszczędza czytelnika – jego proza jest intensywna, gęsta od emocji, prowokująca do refleksji. Przenikliwie, brutalnie szczerze rozlicza się z portugalską przeszłością kolonialną. Opowiada o wojnie w Angoli jak nikt inny – bez upiększeń, bez patosu, z perspektywy człowieka wrzuconego w tryby bezdusznej dyktatorskiej machiny. To powieść autobiograficzna, ale jednocześnie reprezentatywna dla całego pokolenia Portugalczyków.
„Luuanda” – José Luandino Vieira
Klasyk literatury angolskiej. Książka napisana w ukryciu, w portugalskim obozie koncentracyjnym w Tarrafal, gdzie jej autor odbywał karę 14 lat więzienia za działalność w MPLA (Ludowym Ruchu Wyzwolenia Angoli). Przemycona za mury obozu kawałek po kawałku przez żonę pisarza, w pieluszkach ich kilkuletniego syna, została po raz pierwszy wydana w roku 1964. „Luuanda” zdobyła uznanie między innymi z powodu rewolucyjnego języka – mieszanki portugalskiego oraz kimbundu – którym autor często się bawi i przeprowadza na nim śmiałe eksperymenty. Taki język miał odzwierciedlić różnice kulturowe pomiędzy Portugalią a Angolą i uzasadnić walkę o niepodległość kraju. W trzech opowiadaniach, które wchodzą w skład książki, pojawiają się również bohaterowie wcześniej rzadko spotykani w literaturze angolskiej – mieszkańcy musseques, ubogich dzielnic Luandy, których codzienne zmagania są świadectwem wadliwego funkcjonowania systemu kolonialnego.
„Angola Express” – Mirosław Ikonowicz
Cztery miesiące od portugalskiej Rewolucji Goździków w 1974 r., która obaliła bezkrwawo najstarszy faszystowski rząd w Europie i ogłosiła koniec wojen o utrzymanie dominiów kolonialnych w Afryce, Angola proklamuje niepodległość. Wybucha długa wojna domowa. Korespondent Polskiej Agencji Prasowej Mirosław Ikonowicz trafia jako reporter do Gwinei-Bissau i Angoli.
„Wędrówki po Angoli” – Genowefa Czekała-Mucha
Książka z 1986 r. będąca zapisem dziennikarskich podróży autorki związanej z miesięcznikiem „Kontynenty”
„W tropiku Angoli” – Józef Kowalski
Opowieść o egzotycznej w latach 80. Angoli, do której przez dziesięć lat starachowicka Fabryka Samochodów Ciężarowych wysyłała swoje wyroby. Dla wytrwałych.
Filmy
„Afrykańskie królowe: Nzinga” (Nzinga. Queen of Angola)
reż. Jada Pinkett Smith
Nazywała się Ngola Ana Nzinga Mbande i do historii przeszła jako doskonała dyplomatka i wojowniczka. W XVII w. królowa Nzinga walczyła z Portugalczykami, przez 40 lat walcząc o wolność rządzonych przez nią królestw Ndongo i Matamba, leżących na terenie dzisiejszej Angoli. Czteroodcinkowy film przeplata sceny fabularne historii Nzingi z komentarzami Angolek i Angolczyków, wyjaśniających historię i społeczny kontekst przedstawianych wydarzeń. Film opisany TUTAJ
„Bangaologia. Nauka o stylu” (Bangaologia. Science of style)
reż. Coréon Dú
Czy Afryka może być miejscem narodzin stylu w modzie? Od najważniejszych pokazów mody po liczące się miejsca prezentowania najgorętszych sztuk wizualnych widać niezaprzeczalne afrykańskie wpływy. Rośnie także liczba trendsetterów z kontynentu. Film szuka odpowiedzi na pytanie, skąd bierze się to rosnące zainteresowanie estetyką afrykańską w świecie. Co za tym stoi i dlaczego? Czym jest tajemnicze zjawisko „banga” w Angoli? Poszukiwania odbywają się nie tylko na wybiegach lecz również w najmniej oczekiwanych miejscach.
Świetny dokument o modzie i jej wpływie na życie ludzi w Angoli.
„Moja semba” (My Semba / Meu Semba)
reż. Hugo Salvaterra
Liryczny i mroczny film Hugo Salvaterry rozgrywa się w labiryncie zatłoczonej, nieprzewidywalnej, pełnej skrajności stolicy, po którym nawiguje X (Euclides Teixeira), porzucony przez matkę i wychowany przez kościół albinos. X, bierze udział w nielegalnych slamach, a jego teksty są równie osobiste, co polityczne. Moja semba, której tytuł nawiązuje do popularnego w Angoli gatunku muzycznego, jest opowieścią o przetrwaniu, dumie i oporze.
„Klimatyzacja” (Ar Condicionado)
reż Fradique (Mário Bastos)
Surrealistyczna opowieść z elementami realizmu magicznego: w stolicy Angoli, Luandzie, z budynków zaczynają spadać klimatyzatory. Wydarzenia obserwujemy tu oczami ochroniarza Matacedo, który wraz z krzepką Zezinhą dostaje misję odzyskania przed zapadnięciem zmroku zaginionego klimatyzatora. Jednocześnie bohaterowie próbują zrozumieć, co tak naprawdę dzieje się wokół nich. Czyżby nadchodziła apokalipsa? Błądząc po zaułkach Luandy, pamiętającej jeszcze krwawą wojnę domową, krążymy po uliczkach, gdzie gra się kapslami w warcaby, obserwujemy zanurzone w tradycji obyczaje mieszkańców, wsłuchujemy się w sąsiedzkie dźwięki…
„Nayola”
reż José Miguel Ribeiro
Animowany dramat o trzech pokoleniach kobiet: babci Leleny, jej córki Nayoli i jej wnuczki Yary, na których kilkudziesięcioletnia wojna w Angoli odcisnęła swe piętno. Nayola brała udział w krwawej wojnie, która zabrała jej męża, którego przez całe lata bezskutecznie poszukuje. Lelena straciła w wojnie męża i córkę, która na wiele lat przepadła i nawet później nie była w stanie powrócić do domu. I w końcu Yara, niepokorna nastolatka i raperka tworząca antysystemowe teksty, która w konflikcie zbrojnym straciła rodziców i jest wychowywana przez babcię.
„Jeszcze dzień życia”
reż. Damian Nenow i Raúl de la Fuente
Animowany film pokazujący trzymiesięczną wyprawę wybitnego reportera Ryszarda Kapuścińskiego do ogarniętej wojną i chaosem Angoli, gdzie linia frontu zmienia się jak w kalejdoskopie.
„Sny o słoniach” (Ghost Elephants)
reż. Werner Herzog
Słynny reżyser reżyser opisuje poszukiwania olbrzymich słoni-duchów, których daleki krewny został wystawiony w Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie. Dr Steve Boyes tropi ukrywające się przed człowiekiem stado w Angoli, na niezamieszkałych terenach wielkości Anglii, które miejscowi nazywają końcem świata. Herzog dokumentuje obsesje, marzenia i pracę wyobraźni swojego bohatera, zadając pytanie, czy nie lepiej, aby te słonie pozostały poza ludzkim zasięgiem i funkcjonowały jako tytułowe duchy? Czy przywódca plemienia, dający zgodę na poszukiwania, ma rację, mówiąc, że los słoni jest bezpośrednio związany z losem ludzi?
„Delta rzeki Okawango” (Into the Okawango)
reż. Neil Gelinas
Przepięknie sfilmowany dokument jest zapisem pionierskiej, czteromiesięcznej, mierzącej 2400 kilometrów wyprawy, od źródeł Okawango na wyżynach Angoli aż po słynną deltę w Botswanie. Celem badaczy jest pokazanie złożoności tego ekosystemu i zwrócenie uwagi świata na konieczność ratowania jednego z ostatnich takich terenów na naszej planecie. Film opisany TUTAJ
Artykuły
Swag? Co to właściwie znaczy?
Wysokie Obcasy – Karolina Sulej
Doskonały reportaż, o tym czym dla Angolczyków jest moda i jak słowo „banga” wpływa na ich życie. Artykuł TUTAJ
Reprezentuje biedę
Dział Zagraniczny – Maciej Okraszewski
Władze Angoli posłały właśnie za kratki jednego ze swoich najbardziej wygadanych krytyków. Dosłownie, bo więzień jest raperem. A hip hop to jedna z rzeczy, których drugi najdłużej panujący dyktator Afryki boi się dziś najbardziej.
Dubaj Afryki
Dział Zagraniczny – Maciej Okraszewski
Współczesne wyzwania Angoli, która zrywając z kolonialnym dziedzictwem ryzykuje niekiedy utratę części swej tożsamości.
Eldorado XXI w.
Mariusz Janik
Angola rozwija się w niewiarygodnym tempie, a koniunkturę nakręcają chińskie pieniądze. Nie ma dziś na świecie lepszego miejsca do robienia interesów. O wyzwaniach i szansach współczesności oraz życiu w jednym z najdroższych miast świata. Artykuł „Eldorado XXI w.: koszty życia horrednalne ale to raj dla biznesu” w dziennik.pl TUTAJ
Kabinda: chronologia konfliktu
Afryka.org – Maru
Wnikliwy opis współczesnej historii Kabindy – eksklawy Angoli. afryka.org/kabinda-chronologia-konfliktu
Smaki Afryki: Angola
Afryka.org – Maru
Kilka oryginalnych przepisów na dania z Angoli afryka.org/smaki-afryki-angola
Angola śpiewa i tańczy
Afryka.org – Pedro
Przegląd głównych rytmów i tańców z Angoli afryka.org/angola-spiewa-i-tanczy
Urodziny Kazimierza Nowaka na famie Zamoyskich „Boa Serra”
Piotr Sudoł
Relacja z odwiedzin w miejscu, gdzie Kazimierz Nowak dotarł podczas swej ekspedycji przez Afrykę i gdzie sztafeta dotarłą w rocznicę jego 114 urodzin.
www.afrykanowaka.pl/relacje/urodziny-kazimierza-nowaka-w-quipeio
Angola kolonialna i postkolonialna
Afryka.org – Pedro Lwitu Bras Kabanje
Zarys historii Angoli od XV w. do współczesności afryka.org/angola-kolonialna-i-postkolonialna
Angola polską kolonią? Sny o równikowym Eldorado
CiekawostkiHistoryczne.pl – Rafał Kuzak
W 1927 r. Angola znalazła się na celowniku Ligi Morskiej i Rzecznej (poprzedniczki LMiK). Jak wyglądało polskie osadnictwo na tych terenach i z jakimi wyzwaniami mierzyli się polscy koloniści.
Polskie marzenie o koloniach: Angola
Afryka.org – Krzysztof Wittels
Doskonały artykuł pokazujący mało znaną historię polskich kolonialnych aspiracji – i ich realizacji w Angoli afryka.org/polskie-marzenia-o-koloniach-angola
Podcasty
Co portugalski haker ma wspólnego z największą aferą korupcyjną Afryki
Dział Zagraniczny – Maciej Okraszewski
Doskonały wielowątkowy podcast w którym autor, Maciej Okraszewski, zaprasza w podróż przez stulecia i kontynenty. Isabel dos Santos, córka byłego dyktatora Angoli, jest w ojczyźnie oskarżana o defraudację ponad miliarda dolarów. Dowody znajdują się w dokumentach ujawnionych dlatego, że wcześniej niedoszłemu absolwentowi historii nie wyszedł szantaż na stacji benzynowej.
Co portugalski haker ma wspólnego z największą aferą korupcyjną Afryki
Portugalczycy w Afryce. Historia dekolonizacji
Podróż bez paszportu – prof. Michał Leśniewski, część I
Opowieści o historii dekolonizacji na kontynencie afrykańskim – wątek Portugalii.
Kolonializm – Portugalia. Angola i Mozambik: niepodległość, cień Zimnej Wojny
Podróż bez paszportu – prof. Michał Leśniewski, część II
Podcast opowiada o walce Angoli i Mozambiku o niepodległość od portugalskich kolonizatorów, która trwała przez kilka dekad XX wieku. Ukazuje złożoność konfliktów zbrojnych, wewnętrzne napięcia oraz wsparcie, które ruchy niepodległościowe otrzymywały od Związku Radzieckiego i Chin w okresie zimnej wojny.
Wysokie ceny ropy czyli „nadzieja” dla Angoli
Podróż bez paszportu – prof. Dominik Kopiński
Czy Angola myśli o przestawieniu gospodarki na inne tory? Jak kryzys energetyczny wpływa na finanse tego kraju? Jakie relacje łączą ją z Chińczykami, a jakie z Waszyngtonem? O tym profesor Dominik Kopiński z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Prezydent dos Santos. Architekt pokoju, który ograbił własny kraj?
Podróż bez paszportu – Prof. Andrzej Polus
Były prezydent Angoli Jose Eduardo dos Santos, który rządził drugim co do wielkości producentem ropy w Afryce przez prawie cztery dekady, zmarł w wieku 79 lat. To była wyjątkowa, niejednoznaczna postać. Jako prezydent Angoli przez 38 lat pan dos Santos zakończył wojnę domową w kraju. Rozpoczął też boom gospodarczy, ale skorzystała na nim głównie jego rodzina i przyjaciele. Komentarz prof. Andrzeja Polusa z Uniwersytetu Wrocławskiego.
Zajrzyj do spisu książek i filmów o Namibii, Kenii oraz Ugandy.
(c) Anka Olej-Kobus | AfrykAnka.pl
